جامه ی شاه

بُرزو ی پس از سفر دراز و  دشوار  از هندوستان باز می گردد، به پاداش آوردن کلیله و دمنه  شاه  او را به گنجور فرستاده تا هر آنچه می خواهد ، انتخاب کند. برزوی تنها جامه ی شاه را برمی دارد  و دلیل انتخابش را برای نوشین روان  چنین شرح می دهد:

هر آنکس که او پوشش ِ   شاه یافت

به بخت و به تختِ مهی راه یافت!

دگر آن که با جامه ی شهریار

ببیند مرا مرد ناسازگار،

دلِ بدسگالان شود تار و تنگ

بماند رخِ دوست با آب و رنگ!

نوشین روان 3485 تا 3487

پروانه اسماعیل زاده 

آذر 1396

غمی

معانی گوناگون "غمی" در شاهنامه 

غمی:

1-  غمگین، اندوهگین

غمی بُد دلش ، ساز نخچیر کرد

کمر بست و ترکش پر از تیر کرد

دوم 9/119 رستم و سهراب

غمی گشت چون بارگی را نیافت

سراسیمه سوی سمنگان شتافت

دوم 23/120رستم و سهراب

2-خسته ،به عجز آمده، درمانده

بپیچید و برگشت بر دست راست

غمی شد، ز سهراب زنهار خواست

دوم ۱۳۲/۱۷۲ رستم و سهراب

هجیر  درمانده شد و از سهراب امان خواست.

  3-خشمگین

غمی گشت و بر لب آورد کف

همی تاخت از قلب تا پیش صف

دوم 271/397 داستان کین سیاوخش 

رستم از کار پیلسم خشمگین می شود.

4-غمگینی

ازو شادمانی  وُ زویت غمیست

و زویت فزونی و هم زو کمیست

یکم 19/4 دیباچه

غمی به جای غمگینی به کار رفته است و . در شاهنامه کاربرد صفت به جای اسم باز هم مثال دارد . برای نمونه شاد به جای شادی، داور به جای داوری  و جز آن.

برداشت معانی  از واژه نامه  یادداشتهای شاهنامه جلدنهم دکتر خالقی مطلق ص 886

@banovan_va_shahnameh

«آهستگی» در برابر «شتابزدگی» در شاهنامه

بدو گفت ما را که شایسته تر / چُنین گفت : کآنکس که آهسته تر

بپرسید ازو گفت: آهسته کیست؟ / که بر تیز مردم بباید گریست!

چنین داد پاسخ که از عیب جوی / نگر تا که پیچد ، هم از گفت و گوی

بنزدیک او شرم و آهستگی / خردمندی و رای و شایستگی

نوشین روان 2556-2559 

2557:کسی که کاری کند تا از عیب جویی و بد گویی دیگران در امان باشد و نام او به بدی در دهان مردم نیفتد.

دگر گفت کز ما چه نیکوترست  / ز گیتی که را نیکوُی در خورست؟

چنین داد پاسخ که آهستگی /  کریمی و خوبی و شایستگی

 داستان نوشین روان- 1163و1164

خالقی مطلق

به شب چیزهایی نمایم به خواب  / که آهستگان را کنم پر شتاب

هرمزد نوشین روان -930

بیت هایی از داستان سیاوش

بدان اندکی سال و چندان خِرَد

که گفتی روانش خرد پرورد

112

سیاوش   از زابلستان نزد پدر باز می گردد و  کیکاوس  از دیدن او شگفت زده  می شود و با خود  بیت بالا را می گوید

---

سیاوش در باره سودابه به کیکاوس:

که" بسیار دان است  و چیره زوان

هشیوار و بینادل و بدگمان،

اگر من شوم در شبستان اوی

ز سوداوه یابم بسی گفت و گوی"

153و154

شناخت سیاوش از سودابه و پیش بینی اینکه پس از رفتن به شبستان چه بر سرش خواهد آمد.

---

به دانش زنان کی نمایند راه؟!

161  دوم

از زبان سیاوش

 عقیده سیاوش نسبت به زنان 

---

سَخن کم شنیدم بدین  نیکوی !

فزاید مغز کین بشنوی!

164

کاوس به سیاوش

---

احساس سیاوش هنگام ورود به شبستان کیکاوس:

سیاوش همی بود لرزان  ز بَد

179 دوم

---

سیاوش بدانست کان مهر چیس

چنان دوستی نز ره ایزدیست

196

دانستن سیاوش از  مدل مهر سودابه نسبت او

---

تو گویی به مردم نماند همی 

روانش خرد برفشاند همی!

201

 نظر شبستانیان در باره سیاوش وقتی او را می بینند

---

---

خرد و روان

2 و 112 و

اصطلاحات مذهبی در شاهنامه - سیروس شمیسا - شاهِ نامه ها

اصطلاحات مذهبی در شاهنامه 

فردوسی اصطلاحات مذهبی زردشتی را عینا به کار نمی برد بلکه به فارسی ترجمه می کند و این یکی از عللی است که برای خوانندۀ عادی شاهنامه متنی زردتشتی نیست بلکه حتّی اسلامی است. در تفکّر زردتشتی ، بهشت یا گرودمان در فلک خورشید است لذا جای روشنی است:

بر این دشت هم دار و هم منبر است

که روشن جهان زیر تیغ اندر است 

مراد از روشن جهان همان گرودمان است ، اتفاقا روایت هم داریم که:الجنّنهُ تحتَ ظَلال السیوف.

...

به نظر من این اصطلاح که امروز می گوییم : نور به قبرش ببارد تحت تاثیر همین بنیاد زردشتی است.

_{اصطلاحات مذهبی در شاهنامه - سیروس شمیسا - شاهِ نامه ها ص 318}